تغذیه کودک 1 تا 3 سال: راهنمای جامع برای رشد سالم

دوران 1 تا 3 سالگی، مرحله‌ای شگفت‌انگیز و پرشتاب در زندگی فرزند شماست. از اولین قدم‌ها و کلمات گرفته تا کشف دنیای اطراف و شکل‌گیری شخصیت، هر روز مملو از رشد و تغییر است. در این میان، تغذیه صحیح و متناسب با نیازهای رو به رشد کودک نوپا، نقش محوری در تضمین سلامت، انرژی و توانایی‌های شناختی او ایفا می‌کند. این دوره، پایه و اساس الگوهای غذایی و سلامت درازمدت را بنا می‌نهد؛ از این رو، انتخاب‌های غذایی هوشمندانه شما می‌تواند تفاوت چشمگیری در مسیر رشد کودک دلبندتان ایجاد کند.

به عنوان والدین، ممکن است سوالات زیادی در مورد میزان، نوع و نحوه تغذیه فرزندتان در این سن داشته باشید. آیا او به اندازه کافی می‌خورد؟ آیا ویتامین‌ها و مواد معدنی ضروری را دریافت می‌کند؟ چگونه با بدغذایی او کنار بیاییم؟ این مقاله، به عنوان یک راهنمای جامع و معتبر، تمامی این دغدغه‌ها را پوشش داده و با اتکا به دانش روز پزشکی و توصیه‌های متخصصین، به شما کمک می‌کند تا بهترین رژیم غذایی را برای رشد سالم و شاداب کودک نوپایتان فراهم آورید.

چرا تغذیه در دوران 1 تا 3 سالگی حیاتی است؟

دوره نوپایی (Toddlerhood)، یکی از پرچالش‌ترین و در عین حال حیاتی‌ترین مراحل رشد انسان است. سرعت رشد جسمی و ذهنی کودک در این مقطع، پس از دوره نوزادی، مجدداً اوج می‌گیرد. در ادامه دلایلی که اهمیت تغذیه در این سن را دوچندان می‌کند، ذکر شده است:

• رشد سریع جسمی: کودکان بین 1 تا 3 سالگی همچنان در حال افزایش قد و وزن با سرعت بالایی هستند. بدن کوچک آن‌ها نیازمند انرژی و پروتئین فراوان برای ساخت استخوان‌ها، ماهیچه‌ها و بافت‌های جدید است.
• تکامل مغز و سیستم عصبی: چربی‌های سالم، پروتئین‌ها، آهن و روی از جمله مواد مغذی کلیدی برای رشد بهینه مغز و تکامل سیستم عصبی هستند. این دوره، زمان حیاتی برای شکل‌گیری اتصالات عصبی و توسعه مهارت‌های شناختی، زبانی و حرکتی است.
• تقویت سیستم ایمنی: با ورود کودک به محیط‌های جدید و تعامل با افراد بیشتر، سیستم ایمنی او باید قوی‌تر از همیشه باشد. ویتامین‌ها و مواد معدنی مانند ویتامین C، ویتامین D و روی نقش بسزایی در [لینک داخلی به: چگونه سیستم ایمنی کودک را تقویت کنیم؟] و مبارزه با عفونت‌ها دارند.
• شکل‌گیری عادات غذایی: این سن، بهترین فرصت برای معرفی طیف گسترده‌ای از غذاها و ایجاد الگوهای غذایی سالم است که تا بزرگسالی همراه او خواهد بود.
• جلوگیری از کمبودهای تغذیه‌ای: کمبود برخی مواد مغذی مانند آهن (که منجر به کم خونی می‌شود) یا ویتامین D می‌تواند تأثیرات منفی و جبران‌ناپذیری بر [لینک داخلی به: مراحل رشد کودک ۱ تا ۳ سال] جسمی و شناختی کودک داشته باشد.

نیازهای غذایی کلیدی کودکان 1 تا 3 سال

درک نیازهای تغذیه‌ای خاص این گروه سنی، گام اول برای برنامه‌ریزی یک رژیم غذایی متعادل است.

انرژی و کالری: سوخت رشد بی‌وقفه

کودکان نوپا بسیار فعال هستند و برای بازی، یادگیری و رشد به انرژی زیادی نیاز دارند. نیازهای کالری آن‌ها بسته به سن، جنسیت و سطح فعالیت متفاوت است، اما به طور کلی بین 1000 تا 1400 کالری در روز متغیر است. مهم است که این کالری‌ها از منابع غذایی مغذی و نه “کالری‌های تهی” (مانند نوشابه‌ها یا شیرینی‌جات) تأمین شوند.

پروتئین: بلوک‌های سازنده بدن

پروتئین برای رشد ماهیچه‌ها، استخوان‌ها، پوست و سایر بافت‌ها ضروری است. کودکان نوپا روزانه به حدود 13 گرم پروتئین نیاز دارند. منابع خوب پروتئین شامل موارد زیر هستند:

• گوشت قرمز بدون چربی
• مرغ و ماهی
• تخم مرغ
• لبنیات (ماست، پنیر)
• حبوبات (عدس، لوبیا، نخود)
• آجیل و دانه‌ها (به صورت پودر شده یا کره آجیل برای جلوگیری از خفگی)

کربوهیدرات‌ها: انرژی پایدار

کربوهیدرات‌ها منبع اصلی انرژی برای بدن و مغز کودک هستند. غلات کامل و میوه‌ها و سبزیجات منابع عالی کربوهیدرات‌های پیچیده و فیبر هستند. فیبر به هضم کمک کرده و از یبوست جلوگیری می‌کند. سعی کنید مصرف کربوهیدرات‌های ساده مانند آبمیوه‌های شیرین، شیرینی‌ها و غلات صبحانه شکردار را محدود کنید.

• غلات کامل (نان سنگک یا جو، برنج قهوه‌ای، ماکارونی سبوس‌دار، جو دوسر)
• میوه‌ها (سیب، موز، توت، پرتقال)
• سبزیجات نشاسته‌ای (سیب‌زمینی، ذرت، نخود سبز)

چربی‌های سالم: برای مغز و اعصاب

چربی‌ها برای رشد مغز، جذب ویتامین‌های محلول در چربی (A, D, E, K) و تأمین انرژی ضروری هستند. کودکان در این سن نباید رژیم غذایی کم‌چرب داشته باشند. حدود 30 تا 40 درصد کالری دریافتی آن‌ها باید از چربی‌ها باشد. انتخاب چربی‌های سالم مهم است:

• آووکادو
• روغن زیتون
• ماهی‌های چرب (سالمان، ساردین)
• تخم مرغ
• لبنیات پرچرب
• آجیل و دانه‌ها (به شکل مناسب)

ویتامین‌ها و مواد معدنی: ریزمغذی‌های ضروری

این ریزمغذی‌ها با وجود نیاز کم به آن‌ها، نقش حیاتی در تمامی فرآیندهای بدن دارند.

• آهن: برای تولید گلبول‌های قرمز و جلوگیری از کم خونی بسیار مهم است که می‌تواند بر رشد جسمی و ذهنی کودک تأثیر بگذارد. منابع: گوشت قرمز، مرغ، ماهی، حبوبات، غلات غنی شده با آهن.
• کلسیم: برای سلامت استخوان و دندان ضروری است. منابع: شیر، ماست، پنیر، سبزیجات برگ سبز تیره.
• ویتامین D: به جذب کلسیم کمک می‌کند و برای سیستم ایمنی نیز مهم است. منابع: نور خورشید، ماهی‌های چرب، شیر و غلات غنی شده. اغلب نیاز به مکمل ویتامین D وجود دارد.
• روی (زینک): برای رشد و تقویت سیستم ایمنی ضروری است. منابع: گوشت، حبوبات، آجیل.
• ویتامین C: آنتی‌اکسیدانی قوی که به جذب آهن کمک کرده و سیستم ایمنی را تقویت می‌کند. منابع: مرکبات، توت‌ها، فلفل دلمه‌ای، بروکلی.

برنامه غذایی روزانه: ساختار و انعطاف‌پذیری

ایجاد یک برنامه غذایی منظم، اما انعطاف‌پذیر، می‌تواند به کودک کمک کند تا الگوهای غذایی سالم را بیاموزد و نیازهای انرژی خود را به طور پیوسته تأمین کند.

تعداد وعده‌ها و میان‌وعده‌ها

بهترین رویکرد برای کودکان 1 تا 3 سال، ارائه سه وعده غذایی اصلی (صبحانه، ناهار، شام) و دو تا سه میان‌وعده مغذی در طول روز است. این کار کمک می‌کند تا سطح قند خون ثابت بماند و از پرخوری در وعده‌های اصلی جلوگیری شود.

اندازه سهم‌ها: چقدر کافی است؟

نیازهای کودک شما متغیر است. بهتر است از قانون “والدین ارائه می‌کنند، کودک انتخاب می‌کند” پیروی کنید. یعنی شما غذاهای سالم را در اختیار کودک قرار می‌دهید و او تصمیم می‌گیرد چقدر بخورد. به طور کلی، اندازه سهم کودک نوپا حدود یک چهارم تا یک سوم سهم بزرگسالان است. به عنوان مثال:

• غلات: 1/4 تا 1/2 فنجان
• پروتئین: 1 تا 2 قاشق غذاخوری
• میوه/سبزیجات: 1/4 تا 1/2 فنجان
• شیر: 1/2 فنجان

به جای تمرکز بر “میزان غذا خوردن” در یک وعده، به “الگوی غذایی در طول هفته” توجه کنید. ممکن است یک روز کم بخورد و روز دیگر بیشتر.

نمونه برنامه غذایی هفتگی (مثال)

این یک الگوی کلی است و باید با توجه به ترجیحات و نیازهای کودک شما تنظیم شود:

• صبحانه: اوتمیل با میوه و کمی کره بادام زمینی / تخم مرغ آب‌پز با نان تست سبوس‌دار
• میان‌وعده صبح: ماست با تکه‌های میوه / چند عدد توت فرنگی و چند تکه پنیر
• ناهار: پلو کته با مرغ یا عدسی / پوره سیب‌زمینی با ماهی و نخودفرنگی
• میان‌وعده عصر: میوه خرد شده / نان و پنیر / چند تکه هویج بخارپز
• شام: سوپ سبزیجات با جو / ماکارونی با سس گوشت و سبزیجات

گروه‌های غذایی و انتخاب‌های هوشمندانه

تنوع غذایی، کلید تأمین تمامی مواد مغذی مورد نیاز است. سعی کنید از تمامی گروه‌های غذایی در رژیم غذایی روزانه کودک خود استفاده کنید.

میوه‌ها و سبزیجات: رنگین‌کمان سلامتی

این گروه سرشار از ویتامین‌ها، مواد معدنی، فیبر و آنتی‌اکسیدان‌هاست. سعی کنید انواع میوه‌ها و سبزیجات با رنگ‌های مختلف را به کودک معرفی کنید. می‌توانید آن‌ها را به صورت خام (برای جلوگیری از خفگی خرد شده)، بخارپز، پخته یا به اسموتی اضافه کنید.

• میوه‌ها: موز، سیب، گلابی، توت، پرتقال (بدون هسته و پوست سفید)، طالبی، خربزه.
• سبزیجات: هویج، بروکلی، گل کلم، اسفناج، گوجه‌فرنگی، خیار (بدون پوست و دانه)، کدو سبز.

غلات کامل: فیبر و انرژی

غلات کامل برخلاف غلات تصفیه شده، حاوی فیبر و مواد مغذی بیشتری هستند. آن‌ها انرژی پایدار را برای فعالیت‌های کودک فراهم می‌کنند.

• نان سبوس‌دار (سنگک، جو)
• برنج قهوه‌ای
• ماکارونی سبوس‌دار
• جو دوسر (اوتمیل)
• بلغور گندم

پروتئین‌ها: از گوشت تا حبوبات

تأمین پروتئین کافی از منابع متنوع برای رشد ماهیچه‌ها و بافت‌ها حیاتی است.

• گوشت: گوشت قرمز (گوسفند، گوساله) بدون چربی، مرغ، بوقلمون، ماهی (ماهی‌های چرب مانند سالمون برای امگا 3). اطمینان حاصل کنید که گوشت کاملاً پخته و به قطعات کوچک و قابل جویدن خرد شده باشد.
• تخم مرغ: منبع عالی پروتئین و سایر مواد مغذی.
• حبوبات: عدس، لوبیا، نخود، ماش. پخته و له شده یا به شکل سوپ و خورش.
• آجیل و دانه‌ها: بادام، گردو، پسته، تخمه آفتابگردان (به صورت پودر شده یا کره آجیل طبیعی و بدون شکر اضافه برای جلوگیری از خفگی و آلرژی احتمالی).

لبنیات: استخوان‌هایی قوی

لبنیات منبع اصلی کلسیم و ویتامین D هستند که برای سلامت استخوان و دندان ضروری‌اند. پس از 12 ماهگی، می‌توانید شیر گاو پرچرب را به رژیم غذایی کودک اضافه کنید.

• شیر پرچرب (حداکثر 2 فنجان در روز تا 2 سالگی، سپس می‌توانید به شیر کم‌چرب تغییر دهید.)
• ماست (ساده و بدون شکر اضافه)
• پنیر (به صورت رنده شده یا تکه‌های کوچک)
• کشگ و دوغ (با رعایت اعتدال و عدم شوری زیاد)

چالش‌های رایج در تغذیه کودک نوپا و راه‌حل‌ها

طبیعی است که در این مرحله، والدین با چالش‌هایی در زمینه تغذیه فرزندشان روبرو شوند. مهم است که با صبر و آگاهی با آن‌ها برخورد کنید.

بدغذایی و قشقرق غذایی: راهبردهای موثر

اغلب کودکان نوپا دوره‌هایی از بدغذایی را تجربه می‌کنند. این رفتار معمولاً بخشی طبیعی از رشد است، زیرا آن‌ها به دنبال استقلال هستند و می‌خواهند کنترل بیشتری بر انتخاب‌هایشان داشته باشند. این دقیقاً مانند ماجرای «آرتا» سه ساله بود. مادرش تعریف می‌کرد که آرتا که تا پیش از این هر چیزی می‌خورد، ناگهان شروع کرد به مقاومت در برابر سبزیجات و فقط به سیب‌زمینی و مرغ علاقه نشان می‌داد. مادرش، با کمی تغییر در رویکرد، شروع کرد به پنهان کردن سبزیجات خرد شده در کوفته و کباب تابه‌ای و اجازه داد آرتا در انتخاب میوه‌های میان‌وعده مشارکت کند. نتیجه شگفت‌انگیز بود؛ آرتا دوباره با لذت بیشتری غذا می‌خورد.

• صبور باشید: ممکن است کودک نیاز داشته باشد 10 تا 15 بار یک غذای جدید را ببیند یا مزه کند تا آن را بپذیرد.
• نمونه‌سازی: خودتان با اشتیاق غذاهای سالم بخورید. کودکان الگوبرداری می‌کنند.
• عدم اجبار: هرگز کودک را مجبور به خوردن نکنید. این کار می‌تواند منجر به جنگ قدرت و نفرت از غذا شود.
• مشارکت در آماده‌سازی: اجازه دهید کودک در شستن میوه‌ها یا هم زدن مواد مشارکت کند. این حس مالکیت، اشتیاق او را بیشتر می‌کند.
• جذابیت بصری: غذاها را به شکل‌های جذاب و رنگارنگ سرو کنید.
• محدود کردن میان‌وعده‌ها: بین وعده‌های غذایی و میان‌وعده‌ها زمان کافی بگذارید تا کودک واقعاً گرسنه شود.
• یک غذای آشنا: همیشه حداقل یک غذای آشنا و مورد علاقه کودک را در کنار غذای جدید سرو کنید.

آلرژی‌ها و عدم تحمل غذایی: تشخیص و مدیریت

آلرژی‌های غذایی در کودکان نوپا می‌تواند نگران‌کننده باشد. علائم می‌تواند از بثورات جلدی، خارش، تورم تا مشکلات تنفسی یا گوارشی متغیر باشد. در صورت مشاهده هرگونه واکنش غیرعادی پس از مصرف غذای خاص، فوراً با پزشک مشورت کنید. برای اطلاعات بیشتر می‌توانید به مقاله [لینک داخلی به: راهنمای کامل آلرژی‌های غذایی در کودکان] مراجعه کنید. [لینک به منبع معتبر خارجی: سازمان بهداشت جهانی (WHO)] اطلاعات جامعی در مورد ایمنی غذا ارائه می‌دهد.

پیشگیری از خفگی: ایمنی در غذا خوردن

کودکان نوپا هنوز در حال یادگیری جویدن و قورت دادن هستند. برخی غذاها می‌توانند خطر خفگی داشته باشند:

• غذاهای گرد و سفت: انگور درسته، هات‌داگ، آبنبات، آجیل کامل. آن‌ها را به قطعات کوچک برش دهید.
• غذاهای چسبناک: کره بادام زمینی غلیظ، مارشمالو.
• غذاهای دارای پوست: سیب یا هلو با پوست.
• غذاهای رشته‌ای: کرفس.

همیشه هنگام غذا خوردن کودک کنار او باشید و مطمئن شوید که در حالت نشسته غذا می‌خورد.

مقابله با چاقی و وزن کم

هر دو مشکل می‌توانند نشانه‌ای از تغذیه نامناسب باشند. برای جلوگیری از چاقی، مصرف غذاهای فرآوری شده، نوشیدنی‌های شیرین و تنقلات ناسالم را محدود کنید. بر غذاهای کامل و فعالیت بدنی تأکید کنید. در مورد وزن کم، مطمئن شوید که کودک کالری کافی از منابع مغذی (چربی‌های سالم، پروتئین) دریافت می‌کند. در هر دو مورد، مشورت با پزشک یا متخصص تغذیه ضروری است.

مایعات: حیاتی‌تر از آنچه فکر می‌کنید

آب و مایعات نقش حیاتی در سلامت کلی کودک، هضم غذا و تنظیم دمای بدن دارند.

آب: بهترین نوشیدنی

آب، بهترین نوشیدنی برای کودکان نوپاست. همیشه یک لیوان آب یا بطری آب در دسترس کودک قرار دهید و او را به نوشیدن آب تشویق کنید. نیاز به آب بسته به فعالیت و دمای هوا متفاوت است.

شیر: ادامه یک عادت سالم

بعد از 12 ماهگی، می‌توانید شیر گاو پرچرب را به رژیم غذایی کودک اضافه کنید. توصیه می‌شود تا 2 سالگی از شیر پرچرب استفاده شود، مگر اینکه پزشک توصیه دیگری داشته باشد. مصرف شیر باید متعادل باشد (حدود 2-3 فنجان در روز)، زیرا مصرف بیش از حد آن می‌تواند منجر به کاهش اشتها برای غذاهای جامد و کمبود آهن شود.

نوشیدنی‌های ممنوع یا محدود

• آبمیوه: بهتر است مصرف آبمیوه، حتی 100% طبیعی، به حداقل برسد (حداکثر 1/2 فنجان در روز). آبمیوه فاقد فیبر میوه کامل است و می‌تواند منجر به مصرف بیش از حد قند و مشکلات دندانی شود.
• نوشیدنی‌های شیرین: نوشابه‌ها، نوشیدنی‌های انرژی‌زا، چای شیرین و سایر نوشیدنی‌های حاوی قند اضافه باید کاملاً از رژیم غذایی کودک حذف شوند. این‌ها کالری‌های تهی هستند و هیچ ارزش غذایی ندارند.
• شیرهای گیاهی: شیر بادام، شیر برنج و … فاقد مواد مغذی کافی برای جایگزینی شیر گاو در کودکان نوپا هستند، مگر اینکه توسط متخصص تجویز شوند.

مکمل‌های غذایی: آیا کودک من نیاز دارد؟

در اغلب موارد، اگر کودک یک رژیم غذایی متعادل و متنوع داشته باشد، نیازی به مکمل‌های غذایی ندارد. با این حال، استثنائاتی وجود دارد:

• ویتامین D: با توجه به کمبود گسترده ویتامین D در جمعیت عمومی و اهمیت آن در سلامت استخوان، بسیاری از پزشکان توصیه می‌کنند کودکان نوپا تا 2 سالگی یا حتی بیشتر، مکمل ویتامین D دریافت کنند (400 واحد بین‌المللی در روز).
• آهن: در صورت تشخیص کم خونی ناشی از فقر آهن توسط پزشک، مکمل آهن تجویز می‌شود.
• سایر مکمل‌ها: در موارد خاص مانند کودکانی که رژیم‌های غذایی محدود دارند (گیاهخواری مطلق) یا مشکلات پزشکی خاص، ممکن است مکمل‌های دیگری توسط پزشک یا متخصص تغذیه تجویز شود.

همیشه قبل از دادن هرگونه مکمل به کودک خود، با پزشک او مشورت کنید. [لینک به منبع معتبر خارجی: مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها (CDC)] راهنمایی‌های مفیدی در مورد تغذیه و نیاز به مکمل‌ها ارائه می‌دهد.

الگوهای غذایی سالم: پایه‌ریزی آینده‌ای بهتر

بیش از آنچه کودک می‌خورد، نحوه غذا خوردن و محیط پیرامون غذا می‌تواند بر عادات غذایی سالم او در آینده تأثیر بگذارد.

ایجاد عادات غذایی مثبت

• محدود کردن حواس‌پرتی: هنگام غذا خوردن، تلویزیون، تبلت و موبایل را خاموش کنید. تمرکز بر غذا خوردن و لذت بردن از آن مهم است.
• وعده‌های منظم: به برنامه غذایی منظم پایبند باشید تا کودک انتظار غذا خوردن در زمان‌های مشخص را داشته باشد.
• زمان کافی برای غذا خوردن: به کودک اجازه دهید بدون عجله و استرس غذا بخورد.
• بدون پاداش یا تنبیه غذایی: از غذا به عنوان پاداش یا تنبیه استفاده نکنید. این کار باعث می‌شود کودک دیدگاه ناسالمی نسبت به غذا پیدا کند.

مشارکت کودک در آماده‌سازی غذا

بگذارید کودک در حد توان خود در کارهای آشپزخانه کمک کند. شستن سبزیجات، مخلوط کردن مواد یا چیدن میز، می‌تواند حس مسئولیت‌پذیری و علاقه او را به غذا افزایش دهد. این تجربه نه تنها مهارت‌های حرکتی او را تقویت می‌کند، بلکه پیوند او را با غذاهای سالم عمیق‌تر می‌سازد.

اهمیت وعده‌های غذایی خانوادگی

غذا خوردن در کنار خانواده، فرصت‌های ارزشمندی برای یادگیری اجتماعی، زبانی و عاطفی فراهم می‌کند. کودک با مشاهده عادات غذایی سالم بزرگترها، الگوبرداری می‌کند. این لحظات، علاوه بر تغذیه جسم، تغذیه روح خانواده را نیز فراهم می‌آورد.

منابع معتبر و اطلاعات بیشتر

برای اطمینان از صحت و اعتبار اطلاعات ارائه شده، این مقاله بر پایه منابع علمی و پزشکی معتبر بین‌المللی تدوین شده است. همواره برای مسائل پزشکی خاص کودک خود با پزشک متخصص مشورت نمایید:

• [لینک به منبع معتبر خارجی: سازمان بهداشت جهانی (WHO)] – برای اطلاعات عمومی سلامت کودک.
• [لینک به منبع معتبر خارجی: آکادمی اطفال آمریکا (AAP)] – برای راهنمایی‌های تخصصی در مورد تغذیه کودکان.
• [لینک به منبع معتبر خارجی: مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها (CDC)] – برای توصیه‌های عملی در مورد تغذیه نوپایان.

نتیجه‌گیری

تغذیه کودک 1 تا 3 سال، ستون فقرات رشد سالم او در تمامی ابعاد جسمی، ذهنی و عاطفی است. با ارائه یک رژیم غذایی متعادل و متنوع، سرشار از تمامی گروه‌های غذایی ضروری، می‌توانید از رشد بهینه فرزندتان اطمینان حاصل کنید. به یاد داشته باشید که صبر، عشق و ایجاد یک محیط مثبت برای غذا خوردن، به اندازه خود غذا مهم است. هر کودکی منحصر به فرد است و نیازهای خاص خود را دارد؛ گوش دادن به او و مشورت با متخصصین، بهترین راه برای تضمین سلامت اوست.

سه نکته کلیدی برای والدین:

1. تنوع غذایی و تعادل: اطمینان حاصل کنید که کودک شما از تمامی گروه‌های غذایی (غلات کامل، میوه‌ها، سبزیجات، پروتئین‌ها و لبنیات) به صورت روزانه بهره‌مند می‌شود.
2. صبور باشید و اجبار نکنید: دوران بدغذایی طبیعی است. با صبر، خلاقیت و عدم اجبار، به کودک کمک کنید تا رابطه سالمی با غذا برقرار کند.
3. آب بهترین نوشیدنی است: مصرف آب کافی را برای کودک تشویق کرده و مصرف نوشیدنی‌های شیرین و آبمیوه را به حداقل برسانید.